«Арыстағы төтенше жағдай: мыңдаған адам құтқарылды»

Арыста апатты жағдай орын алғалы бері үш айдан асты. Жұртшылық арасында әртүрлі пікірлер тудырған төтенше жағдайға байыпты баға беру үшін сарапшы пікірін сұраған едік.

Әлжанов Қалижан Қуанышбайұлы – отставкадағы полковник, "Қызыл жұлдыз" орденінің кавалері, Қазақстан Қарулы Күштерінің зейнеткері. Халықаралық әскери операцияларға қатысуда тәжірибесі бар. Қызмет жолын звод командирінен бастап, Үкімет аппараты қорғаныс секторының меңгерушісіне дейінгі жолдардан өтті.

 

- Бірден басты сауалға көшсек: жарылыс неден болды және оған кім кінәлі?

 

- Келісемін, орын алған оқиғаның себебін анықтау аса қажет. Бұл ең әуелі сол төтенше жағдай қайталанбауы үшін маңызды. Оның себептері мен кінәлілерді құзырлы органдар анықтауы тиіс. Дегенмен, менің сізбен бөлісуге дайын кейбір ойларым бар.

Әңгімені бұл оқ-дәрі қоймасы қайдан пайда болғанынан бастасақ. Біздің әскерилерге қойма Кеңес Одағынан мұраға қалды. Ол 1934 жылы салынған. Әдетте, бұл секілді төтенше жағдайларға жол бермеу бойынша барлық қажетті жұмыстар жобалау кезеңінде жүргізіледі. Ал қазіргі әскерилердің бірдеңені өзгертуге мүмкіндігі болды ма? Мүмкін, Тәуелсіздіктің әуелгі жылдарында, алғашқы қорғаныс министрлерінде ондай мүмкіндік болған да шығар. Бірақ 1991 жылдан бері мұндай түбегейлі шешімдер қабылданған жоқ. Демек, қазіргі әскерилерде мұндай мүмкіндік болған жоқ. Сондықтан оларға Кеңес Одағынан қалған мұраны қалпында ұстаудан басқа таңдау болмады.

 

- Яғни жобалау кезеңіне біздің әскерилер араласа алмады ғой?

 

- Дәл солай.

 

- Қойманың жай-күйін қарап, қалпында ұстау да айтарлықтай болмады ма?

 

- Оқ-дәрі сақтаудың жөнін білетін кез келген білікті сарапшы сізге әрбір оқ-дәрі қоймасы қауіп төндіретінін айтады. Кім ұшақ құламайды, кеме батпайды деп кепілдік бере алады? Оқ-дәрі қоймасы да солай. Ешкім де шұғыл жағдай болмайтынына 100% кепілдік бере алмайды. Қандай да болсын апат айтып келмейді. Өкінішке қарай, қару-жарақ пен оқ-дәрі қоймаларының жарылуы бүкіл әлемде болып жатады. Мысалы, АҚШ пен Австрияда, Канада мен Қытайда. Бұл ретте әскери қызметшілердің басты міндеті – қауіп-қатерлер мен қайғылы салдардың орын алу мүмкіндігін барынша азайтуға жұмыс жасау ғана.

 

– Сонда қатерді барынша азайту үшін не істелуі тиіс? Ал біздің әскерилер іс жүзінде не істей алды?

 

- Әлдеқандай болып көрінуге тырысқаннан, анығында сондай болған жақсы. Бұл – ұзақ жылдар бойы, соңғы жылдары да алдын ала жүргізілген әскери жұмыстарға қатысты айтылар сөз. Егер атқарылған істер ауқымын азаматтар көрмесе, демек бұл жұмыстар әскери бөлім мен Қарулы Күштерге ғана мәлім болуы тиіс деген сөз. Көп нәрселердің құпия сақталуы – әскери қызметке тән ерекшелік.

Мән-жайына жеке өзім қанық жайттарға тоқталсам, біріншіден, қоймалар бір-бірінен тиісті арақашықтықты сақтай отырып, дұрыс орналастырылған. Екіншіден, әскерилер барлық қоймаларды, сақтау орындарын қоршаумен, яғни жер біліктерімен жабдықтады. Осылайша соққы толқынының таралуын төмендетті және сынықтардың ұшуын болдырмады. Үшіншіден, қоймалар арасында жер бойынша детонацияны азайтатын арнайы траншеялар жабдықталды. Төртіншіден, барлық жерде жырту жүргізілді. Осының арқасында өрттің таралуы азайды. Бесіншіден, бұл ең маңызды пункттердің бірі - барынша қашықтыққа ұшатын реактивті снарядтар елсіз далаға ұшып кетті.

Барлық оқ-дәрілер үш аумақта орналасқан. Сондықтан олардың көп бөлігі апаттан аман шықты. Ең қуатты оқ-дәрілер осы аман қалған екі аумақтың бірінде болатын. Бұл ретте қойма аумағындағы өртті ауыздықтап, қалған қоймалардың жарылуына жол бермей, үлкен қайғылы жағдайдың алдын алған әскери өрт сөндірушілер еңбегін ерекше атап өткен жөн.

 

- Бұл шаралар қандай нәтиже берді?

 

- Ең аз дегенде 9 сағат берді. Осы уақыт ішінде Арыстың барлық тұрғындарын көшіруге және мыңдаған адам өмірін құтқаруға мүмкіндік алдық. Техникалық қауіпсіздік, өрт сөндіру құралдары, жүк техникасының жарамдылығы, әскери қызметшілердің жағдайға бейімделе білуі – осының барлығы жарылыстар уақытын соза тұруға мүмкіндік берді. Егер жарылыс бір сағат немесе екі сағат бойы өтсе, қала тұрғындары эвакуациялана алмай қалар еді.

Барлығы "Құдай сақтады" деп жатыр. Сақтансаң сақтайды ғой, бірақ әскерилер атқарған жұмысты да ұмытпау керек.

 

- Алайда екі әскери қызметкер мен бір тұрғын қаза тапты.

 

- Адам шығынынан басқаның бәрінің орны толады ғой. Тіпті бір адам зардап шеккенінің өзі үлкен қайғылы оқиға. Алайда, мұндай оқ-дәрілердің жарылыс салдары әлдеқайда ауыр болуы мүмкін еді. Ресейдің Краснояр өлкесіндегі Ачинск маңындағы соңғы оқиғаларды еске түсірейік. Бес жыл бұрын Қытайда қару қоймасында жарылыс болған кезде 17 әскери қаза тапты. Үш жыл бұрын үнді әскери объектісінде ірі жарылыс болып, өрт шықты. Нәтижесінде 17 адам қаза тауып, тағы 19 адам жарақат алды. Көрші елде бір снарядтың жарылысынан 70 адам қаза тапты.

50 мың халқы бар қала жанында ондаған мың тонна оқ-дәрі жарылып, бір ғана тұрғын қаза тапқан жағдай бүкіләлемдік тәжірибеде болған емес. Өкінішке орай, бір кәмелетке толмаған бала жол-көлік оқиғасы салдарынан оқиға орнынан 10 шақырым жерде қаза тапты. Өрт пен жарылыстың эпицентрінде қаза тапқан екі әскери қызметкер өз міндеттерін орындады. Олар отпен алысты.

Ойлап қарасаңыз, су айдындарында жыл сайын 300 адам суға кетеді. Бұл шомылу маусымы тек 3-4 айға созылады. Жол-көлік оқиғасында ай сайын 100-ден астам адам қаза болады. Және ешкім автокөліктерге тыйым салу немесе су қоймаларын жабу керектігін айтпайды.

 

- Қайғылы оқиғаға дейінгі жұмыстар жайы түсінікті. Апат салдарын жою туралы айтсақ. Неге қала ішінде бүгінге дейін оқ-дәрілердің фрагменттері табылды және оларды жою процесі қалай өтті?

 

- Оларды жоюмен алғашқы сағаттардан-ақ көптеген әскери мамандар айналысты. Олардың қатарында әскери өрт сөндірушілер, саперлер, ветеринария, химиялық қорғау қызметтері және басқалар болды. БАҚ хабарламалары бойынша алғашқы күндері 2000-нан астам әскери қызметші мен екі жүзден астам арнайы техника жұмылдырылды. Әскери саперлер дереу қаланы оқ-дәрілердің фрагменттерінен тазарта бастады. 4 күн ішінде 50 мыңға жуық халықты қалаға қайтару үлкен көрсеткіш. Менің білуімше, дәл мұндай жұмыс өзге еш жерде болған емес.

Әскери қызметшілер қаланы және іргелес аумақтарды, әскери сүңгуірлер Арыс өзенінің 40 км арнасын тазалады. Мұнан соң ең күрделі кезең - қойма аумағын тазалау және қойманы көшіру басталды. Оқ-дәрі фрагменттерін анықтауға келетін болсақ, шатырда, шөп арасында немес қоқыста жатқан кез-келген 5-20 см ұсақ металл оқ-дәрінің фрагменті болып саналады.

 

- Бұрынғы әскери қызметкер ретінде, әскери қызметшілердің жұмысына қандай баға бересіз?

 

- БҰҰ қамқорлығымен құрылған Тәжікстанның миналар мәселелері жөніндегі ұлттық орталығының, РФ Қарулы Күштерінің минаға қарсы халықаралық орталығының халықаралық сарапшылары мен мамандары жою жөніндегі барлық шаралар уақтылы жасалғанын айтты. Сондай-ақ, қоймаларда оқ-дәрілерді сақтау процесі жоғары деңгейде ұйымдастырылғанын, әйтпесе жарылыстардың салдары мұнан да ауыр болатынын анықтады. Апат ауқымының салыстырмалы түрде шағын болуы – қазақстандық әскери іс-қимылдар тиімділігінің тікелей көрсеткіші. Мен бұл пікірмен келісемін.

Алайда, қазір әскери қызметшілердің алдында аса жауапты міндет тұрғанын ұмытпау керек. Ендігі мақсат – оқ-дәрілерді шығару және қойма аумағын қалған фрагменттерден тазарту. Оларды жою үшін әскерилер фрагменттерді қаладан 60 км жерге шығаруы керек болатынын ескерсек, бұл үлкен тәуекел және ұзақ уақытты талап ететін жұмыс. Бұл шешім әскери қызметшілердің жергілікті халықтың мүддесі мен қауіпсіздігін басты назарда ұстайтынын көрсетеді.

 

- Демек, әскерилер жазаға емес, марапатқа лайық болғаны ғой?

 

- Әрине. Кінәлілер жазасын алуы тиіс. Ал төтенше жағдайдан кейін олардың қателіктерін түзеткендерге алғыс айту керек.

 

- Сіз оқ-дәрі жарылысынан болған апаттық жағдай ауқымының аз екенін айтасыз. Бірақ әлеуметтік желілерде пікір мүлдем басқаша.

 

- Желідегі популистер мәселенің мән-жайын жөнді білмей жатып, қаланы әлеметтік желілерде "қираған қала", "үйінді" бейнесінде көрсеткісі келеді. Негізі қаланың үлкен аудандары зардап шеккен жоқ. Шын мәнінде жақын орналасқан үйлер зардап шекті. Ал шығынның көп бөлігі - жарылыс толқыны сындырған әйнектер мен ескі шифер шатырлар. Сондай-ақ, қалада металл сынықтардың түсуіне байланысты зақымданулар бар. Бірақ олар дереу қалпына келтіріледі. Айтарлықтай залал да бар. Кейбір үйлер қирады. Бірақ барлығына түсінікті болуы үшін айта кетерлігі, әскери бөлім аумағынан ұшып шыққан бірде-бір снаряд қала аумағында жарылмаған. Бұл дұрыс сақтаудың нәтижесі.

 

«Батыс» өңірлік қолбасшылығы Басқармасының

баспасөз қызметі

капитан Рустем Игисинов

Сальма Хайек сұлулығының 5 құпиясы

Атақты актриса Сальма Хайек - еліктеуге болатын жандардың бірі.Стильді сұлуың 53-те және ол өте керемет көрінеді.Оның үстіне пластикалық отаға мүлдем бармаған.Сонымен бұл испандық арудың сұлулығының құпиясы неде екен?

1.Сұлулық бірінші орында емес

Актриса үшін келбетінің сұлулығы бірінші орында емес екен.Ол ішімдікті де ішеді,тәтті тоқаштардан да бас тартпайды және спортпен шұғылдануға ерінеді екен.Шындығында Сельма қартаюдан қорықпайды,себебі ол тек өлімді жақындатады деп санайды.

 
2.Барлық әйелге арналған  басты ереже

Өзіңіздің артықшылығыңыз бен кемшілігіңізді анықтап,сонымен жұмыс жасаңыз.Ол ішкі жан-дүниеге де,сырт келбетке де қатысты.Барлық нәрсеге күле қарау қажет, бастысы, өзіңізді жақсы көрініңіз.

3.Ерекшелік - әйелдегі басты нәрсе

Сальма адамдардың бойындағы ерекшеліктерін қатты бағалайды.Күйеуі өзінің алай-дүлей мінезі үшін ұнатқан екен.

4.Келісімнің маңыздылығы

Жұмыс пен отбасын шатастырып алмай,екеуін бірге алып жүру қажет.Олай жасамаса жеке бастың бақытына қол жеткізу мүмкін емес.

5.Киімге деген көзқарас

Сән қуып кетудің қажеті жоқ.Дегенмен одан алыстап та кетпеңіз.Киім алдымен өзіңізге жайлы,қолайлы болып,тартымдылығыңызды айшықтауы қажет.

Байғыз жылаған түн

Заман Төлеуов

(әңгіме)

Үлкені де биттейі де қым-қуыт құжынаған, кейбірінің үсті-бастары жүн-жүн, әлдебер сұрықсыз мақұлықты елестетін, шын-шайтанға шатысы бар – жындыкөбелектер әпсәтте, онсыз да сатала-сатала шамдалды қоршап алды.

 

– Әкесінің бастары қалған ба жарықта? Сөндірші!

 

– Кішкене кітап оқиын деп ем…

 

– Күндіз оқисың. Күнің өтіп бара ма?

 

– Неге олай дедіңіз, әке?

 

– Бұйыртса, талай ертең бар шығар, балам…

 

Аядай бөлме күндізгі аптаптан соң біраз уақыт тұншықтыра қапырық тартып, тіпті кейде, таң атқанша есігі айқара ашық тұрады. Ұры-қары, бұзықтардан жасқанатындай бұл екеуінде көрнеу дүние де жоқ-тын. Үйшіктің төрінде әкенің темір төсегі, оның аяғын ала баласының шиқылдағы көлденең кіріккен. Қалған жихазы: дастарқаны жырым-жырым қалақтай стөл мен қолдан жасалған қос тәбіреткі. Үш құдықты пештің қазандығы бетіне ескі газет төселіп, азын-аулақ ыдыс-аяқтары жиналыпты. Бұлардың беттеріне қан жүгіретін күн – әр айдың басы. Сол кезде қария мандымсыз зейнетақысын алады. Киім-кешек, өзе кәкүр-шүкірге шығындамаса, екі басқа там-тұмдап бір айға жетерлік қаражат. Бәр өкініштісі баладан қайран болмай тұр. Күні кеше ғана қатарының алды болған, ертеңіне сенімді жігіттің аяқ-асты маңдайындағы бағы өшіп, сор жағылады деп кім ойлаған…

 

Қораздардың алғашқы айғайы мен өріске бет алған сауын малдың тұяқ сартылы, оларды қақпайлаған иелерінің боқтық аралас қаңқылы, енелерінен қалып бара жатқан бұзаулардың үздіккен мөңіресі жаңа таңның келгенін аңғартады. Сол таңға жеткенше әке мен бала талай рет оянып, сан мәрте түзге шығады. Іргедегі ағаштың басынан тұла-бойды түршіктіре сұңқылдаған байғыздың жылауын жамандыққа жорып, онсыз да жетіспеген тағдырларын қорығандай ұлы сыртқа шығып, құсты үркітеді. Соның ара-арасында екеуара күңгірлесіп, біраз әңгіме шерткен болады. Тәп-тәуір басталған шүйірке соңы әмісе көңілсіз күрсінге ұласып, екеуі екі жаққа теріс қарайды. Бұлар қандай ғажап әңгіме бастағанымен оның сұрықсыз ақыры – біреудің тауық қора секілді жалғыз бөлмелі ас үйін паналап жатқан екеуін, жазбай іздеп табады.

 

– Әке, осы екеумізге қарағанда төбенің үстінде жатқан шешем мен

 

келініңіз бақытты ма деймін? Он екі де бір гүлі ашылмаған немереңіз де бұл жалғанның бейнетінен ерте құтылды ғой!

 

– Жоқтан өзгені айтпа! Бәрі өтпелі… Біз не көрмедік?! Өлгендерге

 

ілеспей, осы күнге де жеттік…

 

– Осыны да бақыт деп жатырсыз ба? Көз алдыңызда қанша қымбат

 

адамдарды жоғалттыңыз. «Айырылып қалдық!» деп неше қабат боздадыңыз! Бізді жаратқан Құдай болса, ол неге мейірімсіз осынша?! Әке, түсінбеймін, көргеніңіз көп қой, түсіндірші!..

 

– Күпір сөзді аузыңа алма! Мен қайдан білейін… Жаратты екен, жүру

 

керек кесікті уақытың біткенше!..

 

– Кейде, ана кішкентайымды аяп кетем! Сосын ештеңені түсініп

 

үлгермей жатып, кетіп қалғанына жұбанам… Бір елдің бізге тұрпайы саналатын салты бар екен. Бала дүниеге келгенде олар аңырап тұрып жылайтын көрінеді. «Мына жалғанға тағы бір бейбақ келді, өле-өлгенше бейнет шегуге!» деп, ал қайтыс болғанда «Бейнеттен құтылды, бейбақ!» деп қуанып, той жасайды-мыс.

 

– Оттайды екенсің, сенде? Өлгенге той жасағанды қайдан көрдің?

 

– Рас айтам, әке!

 

– !!!…???

 

Біраздан соң үлкен кісінің алыстан үдеген қорылы басталды. Таң әбден

 

атты. Бөлме іші әлі қоңыр салқын. Неше қауым ел мекендейтін көлемді ауыл күнделікті тынысын қайта бастап кетті. Ертеңінен үміті барлар тырбанып, тірліктеріне кірісті. Біреуі қария, бірі мүгедек мына екеуінің көкейін жеген ойлар олардың қаперіне де келмейді. Бұл екеуінің бастарына түскен қайғы оларды әмісе орағытып өтетіндей және ел қатарынан қалғандығы олардың маңдайына жазылған жазу. Мына көз алдыдағы қоғам мен бұл екеуінің арасын бөтендеткен бір жатбауыр шымылдық тартылғандай. Бір кезде ара-жігі ажырамастай болған ағайын-жұрағаттық қимастықтары майы таусылған шырақтай түтіндеп, қоңырсып барады…

 

Егер көліктегі кішкентай ұлдың дәретке отырам деп жыламсырай өтінгеніне құлақ асса, егер өзінің де неше қабат сыртқа шыққысы келгенін елесе, егер іштегі періште үнге әмісе құлақ асып, сайтандай азғырған қыңырлықты жеңе білсе – бәрі өзгеше болар ма еді… Қас-қағым сәтті қимай, аузын арандай ашқан ажалдың құрсағына сүңгіді де кетті. Екі жақтан да шығын болды. Ана көлік те ұзақ жолдан келе жатқан тәрізді. Оның жүргізушісі де қас-қағым алтын уақытын жол-жөнекей көз іліп алуға қимаған біреу болды. Қарсы бағытқа ойдаң етіп шықты да мәңгілік тосқауылға кеп соғылды…

 

«Жолды көтере алмаймын» деп үйінде қалған осы қария мен мылжа-мылжасы шықса да жаны қалған оның жалғыз ұлы ғана тірі қалды. Қария ұлдың денсаулығы үшін үйлерін сатып, көрші ауылға қоныс аударған-ды. Басты себеп, іргедегі төбе есік алдынан да терезеден де мен мұндалап, жандарын ауыртты. Зират басына күн құрғатпай барып, білген дұғаларын қанша оқыса да олар жақтан еш хабар болмады. Қос балдаққа артылып, таңбозынан кеткен ұлды мелшиіп мола басында отырған жерінен әкесі сан қабат: «Өлгенмен бірге өлу жоқ! Бұ не сұмдық!?» деп ұрсып, әрең әкелген-ді.

 

Сынған сүйектері мен жыртылған еттері қайта бітті. Бірақ ол кеудесін көтере алмады. Іштің соноу бір түкпірінде қоздаған уытты от – оны тереңнен үгітіп, күлге айналдырып жатқандай. Екі көзі іркілдеген жасқа толады да тұрады. Құдай алдында олардың өмірін алған әзірейіл өзі деп санады. Оның басты жегісі – осы айыптау еді. Бұдан кейін ол үшін – тағы бір таңды күту, маңызынан айырылды. Жас организмі құлшынып, қайта қалпына келуге тырысса – көкірек толы күйік қап-қара ыстай өзегін бітеп барады.

 

Қария ұлының көпе-көрнеу өлімге мойынсұнғанын анық байқады. Бүгінгінің адамдары неге осынша боркемік болды екен деп те қайран қалды. Өзі неден өтпеді… Қаншама ажалды бетпе-бет көріп, қаншама жанды сол ажалдың алғанын көрді. Ұлы рас айтады. «Айырылып қалдық!» деп қаншама рет қара жерді төбеледі. Бірақ, әлі тірі келеді. Яғни, соңғы сәті келген жоқ. Апырау, егер мына ұлдан айырылып қалса да қария ажал келмейінше жүре бермек пе?!. Қария таңның тәтті ұйқысында алаңсыз жатыр.

 

Ұлы ауыл сыртындағы өзінің жантуыстары тыншыған сол бір төбені аңсайды. Жүрек дауаламайтын кедергіден өтіп кеткен төбе үстіндегілерге қызығады. Бұл жарықты қанша шарласа да оларды енді қайтып таба алмайтынын түйсінген кезде шексіздіктен де терең құлазуға құлдырап, соларға жақындай түсетіндей. Өміріндегі ең қымбат адамдарымен тек қалың қайғының жетегіне ерсе ғана жолыға алатын тәрізді. Ол өзінің өзге бір кеңістікке ауып бара жатқанын іштей аңғарады. Бұрынғы құндылықтар өзгерді. Тіпті, мына жалғанның бірде-бір бағалысы бұны енді еліте алмас. Оның басты өкініші: осы дүниеге келгені және осы дүниеде жүрексүйді жандарға ұшырасып, енді олармен ешқашан қауыша алмайтын хәлге душар болғаны. Бұндай әділетсіздікті ол күтпеп еді. Өз басына осындай түсер деп ойламады. Өзгенің қайғысы өзгенікі. Оны бөлісу мүмкін емес. Ол қалай сүйе алса, соншалықты қайғыра алатынына таң қалды… Егер Жаратушының бары рас болса, оның алдына барған кезде қасқая қарай алатынына күмәнсіз болды. Егер осы қалаулы жандары о дүниеден де табылмаса, онда оны да тәрік етуден тайынбастай сезінді. Бір көрініп, мәңгі көз жаздыратын не деген қатігез жалған?!

 

Байғыз соңғы рет шақырды да үні өшті.

 

blog.madeniportal.kz

Көпбалалы отбасыларға төленетін жаңа жәрдемақының мөлшері жарияланды

Отбасындағы бала саны көп болған сайын, мемлекет тарапынан төленетін ай сайынғы жәрдемақы мөлшері де көп болады.

 Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Біржан Нұрымбетов көп балалы отбасыларға төленетін мемлекеттік жәрдемақы туралы айтты, деп хабарлайды Sputnik Қазақстан тілшісі.

Министрдің айтуынша, мемлекеттік жәрдемақы кәмелетке толмаған төрт және одан көп немесе 23 жасқа дейінгі күндізгі бөлімде оқитын студенттері бар көпбалалы отбасыларға табысына қарамастан төленеді.

«Мемлекеттік жәрдемақының мөлшері бала санына қарай сараланады. Әр балаға орташа есеппен 10-11 мың теңге. Бұл 2018 жылдан бастап тағайындалуы тоқтатылған осыған ұқсас жәрдемақы мөлшерінен 7-8 есе артық болады», — деді Нұрымбетов орталық коммуникациялар қызметінде өткен брифингте.

Осылайша,

• 4 баласы барлар – 42 500 теңге;
• 5 баласы үшін – 53 125 теңге;
• 6 баласы барлар – 63 750 теңге;
• 7 бала тәрбиелеп отырған отбасылар 73 375 теңге алады.

Нұрымбетовтің айтуынша,

егер көпбалалы отбасы табысына қарай тұрмысы төмен отбасы санатына жатса, онда бұл жанұяға атаулы әлеуметтік көмек пен балаларға кепілді әлеуметтік пакет тағайындалады.

Сөйтіп көпбалалы тұрмысы төмен отбасы мемлекет тарапынан үш әлеуметтік көмек пакетіне ие болады.

 

«Еркекшора» – қазақтың дәстүрі. Ұлы жоқтар сөйткен екен

Қазақта «Еркекшора» деген ұғым — ұл балаша өскен қыз дегенді білдіреді. «Еркек» және «шора» — үлкен деген екі сөзден құралған. Кейбір ұлы жоқ отауда жалғыз қызды, немесе қыздардың біреуін еркін, ұл балаша киіндіріп өсірген.

Ғалым Шайзада Тохтабай өз зерттеулерінде бұл дәстүр туралы былай деп жазады:

«Кей жанұяларда қыздарды ұл балаша тәрбиелейді, ол еркін, ұл мінезді болып өседі. Бұлай болуының бірнеше себептері болған. Ең алдымен қызын еркекшора етсе, келесі перзент ұл болып туады деп сенген.

Ал жанұяда тек қыздар болған жағдайда, олардың бірі ұлдың міндетін атқарған, ата-анасының көңілін қалдырмас үшін жүріп-тұруы да жігітше болған. Мұндай қазақ жанұяларында қыздарға етекті көйлек емес, шалбар кигізгенОндай қыздар өзі тұрмысқа шыққанға дейін үйде малға қарау сияқты еркектер атқаруы тиіс жұмыстармен айналысқан.

Ер балаша киінудің тағы бір себебі — қыздардың ерке болып өсуінде. Ондай ер мінезді қыздар қару-жарақ ұстауды, атқа шабу мен күрес әдістерін жақсы меңгерген. Сондай қыздарды әдетте палуан қыз, деп атаған».

Қазақтың әншілері мен күйшілері туралы көптеген дерек жинап, «Ғасырлар пернесі» атты кітап жазған Ахмет Жұбанұлы күйші Дина Нұрпейіс туралы былай баяндайды:

«Кенже тұңғышы Динаны ұлдай жақсы көрді. Қызы ер балалармен ұлша ойнады. Дина жүйрік атпен бәйгеші балаша шабатын. Қазақтар мұндай қыздарды еркекшора дейді».

Осындай қолдан жасалған өзгерістер кішкентай кезінен ер балаша киініп, ұлдармен бірге ойнап өскен қыздың мінез-құлқына, жүріс-тұрысына әсер етпей қоймағаны анық. 


Еркекшора қыздарың мінезі де екі жақт
ыболады 

Еркекшоралар бой жете келе өздерінің қыз бала екенін жақсы түсінеді. Бірақ оларға таза қызмінезді болу, немесе тек ермінезді болып қалу оңайға соқпаған болар. Дегенмен, сонау Сақ дәуірінен бастап аттың үстінде жүріп, небір жаугершіліктерде ерлермен қатар соғысқан қазақ қыздарына мұндай жағдайлар онша қатты әсер ете қоймаса керек. Себебі, ұлдары жоқтардың қыздарын еркекшора етіп өсіруіне түсіністікпен қараған қоғамда қыздар да ер балаша жүруді ерсі көрмеген.

Кеңес Табылдиев құрастырған «Қазақ батырлары» атты кітапта 1705-1769 жылдары өмір сүрген батыр Ақпан Нұрбайұлы туралы мынадай дерек келітірлген:

«Ақпан батырдың тоғыз әйелі болған. Олардан он ұл, бір қыз келеді. Сымбат әкесінің жанында жүріп, еркекшора киініп алып, бірқатар соғысқа қатысқан. Батыр жараланып қалса, тез жәрдем көрсетіп отыратын, қолы жеңіл әрі батыр қыз болған».

Белгілі жазушы Сәбит Мұқанұлы өз шығармаларында бұл тақырыпты бірнеше рет жазған. «Аққан жұлдыз» романында:

«…қарақшы Қожықтың өткірлігімен де, қайраттылығымен де, өжеттілігімен де, сөзуарлығымен де ел аузына іліккен, тоғыз ұлдан кейін еркелеткен, еркекшора етіп өсірген «жалғызы» – Нарғыз еді. Ерке аты – Нарша. Ол ағаларына еріп ұлыққа аттанатын, солардың қатарында сойыл соғатын, шапқан аттың құлағында ойнайтын. Өңі – сіңір қара, аласалау тарамыс денесі тастай қатты, қара көмір шашының талдары жылқының ту құйрығындай, ойнақшыған қап-қара көзді, қарулы қайсар дейтін», деп жазады.

Қазақ халқының тарихында басқа да еркекшора болып өскен белгілі тұлғалар туралы мәліметтер жетерлік. Ұлттық семья және неке туралы сүбелі зерттеу еңбектерімен белгілі ғалым Халел Арғынбайұлы Арғынбай төмендегідей дерек келтіреді:

«Мысал ретінде «Еңлік — Кебек» трагедиясын келтірейік. Еңлік Найман ішінде іргелі ел Матай руының айттырған жесірі. Еркекшора болып, ерке өскен сұлу Еңлік болашақ күйеуін менсінбей жүргенде Тобықты елінің батыры Кебекпен кездесіп, ақыр аяғында сонымен қашып кетеді. Матай руының ру басылары қол жиып, Тобықтыны шабу қаупін туғызған соң Тобықты жағы Кебекке ара түсе алмай, екі ғашық қазаға ұшыраған».

Абайдың немере інісі Шәкәрім Құдайбердіұлының қаламынан шыққан атақты «Қалқаман – Мамыр» жырының кейіпкерлері де Еңлік пен Кебек сияқты өмірде болған адамдар. Ақын өз жырында еркек киімін киіп, ерлерше жылқы баққан еркекшора Мамырдың байдың жалғыз қызы екенін, әкесіне құда болайық деп ешкімнің батып айта алмайтынын, бойжеткен соң қыз көйлегін кигені туралы көркем бейнелеп жазған:

Мәмбетей өсіп, өнді бара-бара,

Сол таптан бір бай шықты жеке дара.

Сол байдың он бес жасар қызы Мамыр

Әрі сұлу, әрі есті, еркекшора.

 

Онан басқа бала жоқ әлгі байда,

Оны қыз деп еш адам айту қайда.

Байдың көңілі жабырқап қала ма деп,

Жұрт жүрді құда болам дей алмай да.

 

…Мамыр жылқы бағады күндіз барып,

Тымақ киіп, қолына құрық алып.

Қалқаман Мамырменен малда жүріп,

Біраз сөз сөйлесіпті, кез боп қалып.

 

Соны айтып амандасып Мамыр кетті,

Күн сайын Қалқаманнан сабыр кетті.

Мамыр бүгін қыздарша киінді деп,

Қалқаманға хабар жетті.

«Ұл — шаңырақ иесі», «Әулетті жалғастырушы» және «Бірден бір мұрагер» деп білетін қазақ халқы,

ұлы жоқ үйлердің жағдайына үлкен түсінушілікпен қарап, еркекшора қыздардың сезіміне қаяу түсірмеуге тырысқан.

Қазақтың бала тәрбиесіндегі осы бір ұлағатты дәстүрі ұлтымыздың даналығы мен дархандығының өте бір айшықты көрінісі екендігінде сөз жоқ.

Бердалы ОСПАН, мәдениеттанушы
 365info.kz

27 жыл түрмеде отырып шыққан жігіт байып кеткен

55 жастағы Марк Шанд күтпеген жерден миллионер болып шыға келді.  

Ол 1986 жылы бойжеткенді өлтірді деген айыппен абақтыға қамалған. Бірақ оның ешқандай жазығы болмаған. Барлық куәгерлер оның кінәлі екенін айтып, куәлік берген.

Куәгерлерді біреулер сатып алған болуы мүмкін. Осылайша Марк Шанд өмір бойы бас бостандығынан айырылып, сотталып кете барған. Бірақ уақыт өте келе басқа фактілер ашыла бастаған. Куәгерлер Марктің кінәлі екеніне толық сенімді еместіктерін айтып, бастапқы жауаптарынан айни бастаған. Тергеушілер 27 жылдан кейін Шандтың ісін қайта қарап, оның кінәлі еместігін анықтаған. Осылайша ол бостандыққа шығып, моральдық шығын алуға арыз берген. Сот бұл жолы оның арызын қанағаттандырып, 27 млн доллар төлеуге үкім шығарған. Бөлісу: 

 ktk.kz